Αθανασία Γλυκοφρύδη-Λεοντσίνη

Ανατολή και Δύσις»: Ταυτότητα και ετερότητα στο νεοελληνικό στοχασμό του 18ου και του 19ου αι.

Περίληψη

Το ζήτημα της ταυτότητας και της ετερότητας έχει ιδιαίτερη βαρύτητα στη σύγχρονη μετανεωτερική κοινωνία και απασχολεί τόσο τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία όσο και την πολιτική. «Ταυτότητα» και «ετερότητα» θα διερευνηθούν στην ανακοίνωση αυτή μέσα από λογοτεχνικά και φιλοσοφικά κείμενα τα οποία συνδέουν τις έννοιες αυτές με τη διαχρονική ιστορική διένεξη Δύσης-Ανατολής, Ευρώπης-Ασίας, στην οποία ο Ελληνισμός παίζει τον ρόλο του διαμεσολαβητή, λειτουργώντας αφενός ως δημιουργός πολιτισμού και ανάπτυξης της ελεύθερης υποκειμενικότητας και αφετέρου ως επικοινωνιακός δίαυλος αντίρροπων επιρροών και πολιτισμικών πρακτικών. Ο τρόπος συγκρότησης της ελληνικής ταυτότητας, όταν ο ελληνισμός στέκεται αντιμέτωπος προς τους άλλους και η πολιτιστική ταυτότητα, δηλαδή η ελληνικότητα, αποτελεί το θεμέλιο της πολιτικής ταυτότητας, αναδύεται μέσα από κείμενα του18ου, 19ου και του 20ού αιώνα που θέτουν το πρόβλημα της ταυτότητας και της ετερότητας σε σχέση με τους γεωγραφικούς χώρους Δύσης και Ανατολής. Η διαχρονική ελληνική παρουσία στο Βυζάντιο, κομβικό επικοινωνιακό σημείο αντίρροπων επιρροών, καθιστά δυνατή την υπέρβαση της διένεξης Ανατολής-Δύσης και καταδεικνύει την αξία του ελληνικού πολιτισμού, όπως αυτό γίνεται φανερό από το στιχούργημα του 18ου αιώνα «Βοσπορομαχία, ήγουν φιλονικεία Ασίας και Ευρώπης εις το κατάστενον της Κωνσταντινοπόλεως». Σ’ αυτό μέσα από «έναν εριστικό και φιλόνεικο διάλογο Ασίας και Ευρώπης» αναδεικνύεται η σημασία του Βυζαντίου ως ενωτικού δεσμού δύο γεωγραφικών χώρων και πλέκεται το εγκώμιο της Κωνσταντινούπολης που ενώνει με το κατάστενό της την Ανατολή με τη Δύση. Το στιχούργημα αυτό αναδεικνύει τη διαχρονική αξία του ελληνισμού και επισημαίνει την εσωτερική συνοχή ευρύτερων γεωγραφικών χώρων με το να παρουσιάζει τη Δύση «καθρέπτη της Ανατολής», συνοχή που επιχειρούν να καταδείξουν κατά τον 19ο αιώνα ιστορικοί, φιλόσοφοι και λογοτέχνες επισημαίνοντας τις σχέσεις εθνικού εγώ και πολιτισμικής ταυτότητας και την ιδιοτυπία του ελληνισμού. Η ελληνική ιδιοπροσωπία και η σύγκριση και αξιολόγηση των πολιτισμικών και πολιτιστικών επιτευγμάτων της Δύσης και της Ανατολής τίθεται στο δοκίμιο του Μάρκου Ρενιέρη «Τι είναι η Ελλάς. Ανατολή ή Δύσις;» (1842) αλλά και στο δοκίμιο του Π. Βράϊλα-Αρμένη «Ανατολή και Δύσις»(1854), όπου προβάλλει το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας και της ιστορικής αποστολής του ελληνισμού σε εποχή εθνικισμού και αυτοσυνειδησίας. Ο ενοποιητικός και διαμεσολαβητικός ρόλος του ελληνισμού στον οποίο αναφέρεται ο δεύτερος δεν τον εμποδίζει να συμφωνήσει με τον πρώτο ως προς το θέμα του εθνικού εκσυγχρονισμού και μιας δημιουργικής συμμετοχής στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, που εκφράσθηκε στον 20ό αιώνα και από πολλούς διανοούμενους και πολιτικούς οι οποίοι είδαν την ενότητα στο χώρο και στον χρόνο ως βασικό άξονα της νεοελληνικής εθνικής συνείδησης και ως παράγοντα διαμόρφωσης της συλλογικής ταυτότητας που συνδέεται άμεσα και με την προσωπική ταυτότητα.

Η ανακοίνωση (PDF)