Steven van Renterghem

Ο Λέανδρος (1834) και η ιδεολογία του Ελληνισμού

Περίληψη

Από την εποχή του Διαφωτισμού και ακόμη πιο έντονα με την ανεξαρτησία οι Έλληνες διανοούμενοι άρχισαν να χτίζουν μια εθνική ταυτότητα με βάση την συνέχεια του ελληνικού λαού από την αρχαιότητα («Ελληνισμός»). Ένα από τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν, ήταν η λογοτεχνία και, εκτός από τους ποιητές των Επτανήσων, ήταν η φαναριώτικη ελίτ που είχε την πρωτοβουλία σ᾽αυτό το πεδίο. Σ’ αυτήν την ομάδα ανήκουν και οι προσπάθειες να αναζωογονηθεί η ελληνική παράδοση της μυθιστορίας. Καθαρός εκπρόσωπος αυτής της απόπειρας μπορεί να θεωρηθεί το μυθιστόρημα Ο Λέανδρος (1834) του Παναγιώτη Σούτσου.

Ενώ είναι γεγονός ότι Ο Λέανδρος επηρεάστηκε φανερά από μοντέλα του ευρωπαϊκού ρομαντισμού όπως τον Γκαίτε και τον Φόσκολο (Βελούδης 1996, Μουλλάς 1992), πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι και η ελληνιστική και βυζαντινή μυθιστορία έπαιξε διαρθρωτικό ρόλο στην γένεση των πρώτων μυθιστορήματων του νεοσύστατου ελληνικού κράτους (Τζιόβας 2007, Beaton 2006). Η επιρροή αυτή αφορά κυρίως την δομή της πλοκής, όπως περιγράφετε με την ορολογία του περιπετειώδους χρονοτόπου του Μπαχτίν (Τζιόβας 1997). Επίσης έχει ήδη προταθεί ότι η αναβίωση του μοντέλου της μυθιστορίας βασίζεται εν μέρει σε συγκεκριμένους παράγοντες στα κοινωνικά συμφραζόμενα, και ότι το μοντέλο μ’ αυτό τον τρόπο παίρνει μια ιδεολογική σημασία, δηλ. την συνειδητοποίηση μιας ελληνικής ταυτότητας και την δυσαρέσκεια της (φαναριώτικης) ελίτ για την τότε πολιτική κατάσταση (Borghart & Temmerman 2009).

Στην ανακοίνωσή μου θα υποστηρίξω ότι ο Παναγιώτης Σούτσος στο μυθιστόρημά του συνδυάζει τα γνωρίσματα των δύο μοντέλων, για να διαμορφώσει την ταυτότητα του νέου ελληνικού κράτους και ταυτόχρονα να εκφράσει το μήνυμα ότι η πολιτική που διεξάγει η τότε κυβέρνηση, βλάπτει την ταυτότητα αυτή.

Από το ένα μέρος χειρίζεται την αφηγηματική δομή της περιπετειώδους μυθιστορίας: στην αρχή και στο τέλος εξελίσσεται η ιστορία αγάπης μεταξύ του Λέανδρου και της Κοραλίας («βιογραφικός χωροχρόνος»), μέσα στην οποίαν το ζευγάρι συνδέεται με το αληθινό ελληνικό ήθος τόσο μέσω του ευγενούς χαρακτήρα τους όσο και μέσω πολλών παραπομπών στην αρχαιότητα και παραθεμάτων από την αρχαία λογοτεχνία. Αντιθέτως, το κεντρικό μέρος της αφήγησης αποτελείται από τις περιπλανήσεις του Λέανδρου («περιπετειώδης χωροχρόνος»), οι οποίες μας δίνουν κατηγορηματικά μια πολιτικά πολύ επικριτική εικόνα της τότε Ελλάδας.

Από την άλλη πλευρά θα προτείνω ότι οι πρωταγωνιστές χαρακτηρίζονται ως τραγικοί ρομαντικοί ήρωες που παλεύουν ενάντια σε μια καταπιεστική κοινωνία και ψάχνουν καταπράυνση στην ρομαντική φυγή, στην φύση και στο εθνικό παρελθόν. Μ’ αυτό τον τρόπο η χρήση των ρομαντικών θεμάτων ενισχύει το μήνημα ότι η σύγχρονη κοινωνία παίρνει στραβό δρόμο και ότι το καλό του ελληνικού λαού βρίσκεται στο παράδειγμα της αρχαιότητας. Από την άποψη αυτή, ο θάνατος του ζευγαριού στο τέλος τονίζει ως ποιο βαθμό κινδυνεύει η αληθινή ελληνική ταυτότητα.

Τελικά, θα δείξω πώς όλα τα στοιχεία αυτά συνεισφέρουν σε μια καλύτερη τοποθέτηση του μυθιστορήματος στο πλαίσιο του δημόσιου διαλόγου για την ταυτότητα του ελληνικού λαού και του νεοσύστατου κράτους.

Η ανακοίνωση (PDF)