Αλέξης Πολίτης

Γλώσσα, λογοτεχνία, Έθνος: η συναρμογή τους στα χρόνια του Ρομαντισμού

Περίληψη

«Όλοι οι Έλληνες ανήκουν στη μεγάλη σχολή της φαντασιοπληξίας», έγραφε, στα μέσα του 19ου αιώνα ο Εδμόνδος Αμπού. Το ενδιαφέρον είναι ότι η συμπαθητικά ειρωνική ετούτη φράση-του δεν αναφέρεται στη σχέση των Νεοελλήνων με την ποίηση ή τη λογοτεχνία, παρά στον τρόπο που ιππεύουν: «Τους βλέπεις κάποτε στη βόλτα της ιππασίας να πηδάν έξω απ’ τον δρόμο, να ορμούν ριψοκίνδυνα στους αγρούς, να χάνονται σ’ ένα σύννεφο σκόνης, και δέκα λεφτά αργότερα να συγκρατούν το άλογο που αχνίζει κάθιδρο». Ξεκινώντας από ετούτη τη διαπίστωση του Αμπού, και στηριγμένος σε παραδείγματα είτε ξένων παρατηρητών είτε Ελλήνων, καθώς και στη λογοτεχνική παραγωγή, θα προσπαθήσω να δείξω ότι στη διάρκεια των Ρομαντικών χρόνων οι Νεοέλληνες δεν έγραφαν λογοτεχνία επειδή είχαν κάτι στον νού-τους που δεν μπορούσε να εκφραστεί παρά λογοτεχνικά, παρά κυρίως επειδή ήθελαν να υψώσουν και να καλλιεργήσουν τη γλώσσα-τους, και καλλιεργούσαν τη γλώσσα όχι τόσο για να μπορεί να ανταποκριθεί σε έννοιες, αποχρώσεις, κλπ., αλλά προκειμένου να δείξουν ότι το ελληνικό έθνος δεν κατέπεσε από την εποχή της αρχαιότητας παρά προσωρινά, συγκυριακά, και εξαιτίας των εχθρικών κατακτήσεων. Τα αρνητικά αποτελέσματα αυτής της διάθεσης για τη λογοτεχνία έχουν επισημανθεί από τη γενιά του Παλαμά ή και νωρίτερα· στην ανακοίνωση θα ήθελα να τα συνδέσω περισσότερο και με τον εθνικό βραχνά ότι δεν είμαστε τόσο σπουδαίοι όσο θα οφείλαμε λόγω της καταγωγής-μας, αλλά και με τις αρνητικές επιπτώσεις που έφερε στη νεοελληνική γλώσσα η καθαρεύουσα ακόμα και δίχως καθόλου να το επιδιώκει: καθώς οι δικές-της λέξεις είχαν έναν αέρα επισημότητας, ο αντίστοιχες της δημοτικής αποκτούσαν αυτόματα μιαν υπερβολική οικειότητα που τους αφαιρούσε την αναφορική σημασία, άλλαζε δηλαδή το σημαινόμενο: για παράδειγμα το μπαρούτι έπρεπε να λέγεται πυρίτις· έτσι η λέξη μπαρούτι έχασε το κυριολεκτικό-του νόημα και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί μονάχα μεταφορικά («έγινα μπαρούτι»). Η ανακοίνωση δεν θα έχει ιστορική μορφή· θα προσπαθήσει να δώσει ένα συνολικό πανόραμα των 50 χρόνων τη ρομαντικής κυριαρχίας, συνδέοντας πάντα τη γλώσσα και τη λογοτεχνία με τα εθνικά προβλήματα για να φανεί ότι οι επιλογές επικαθορίζονταν από τις αντικειμενικές δυσκολίες ενός μικρού κράτους το οποίο όφειλε και να αναπτυχθεί εσωτερικά, και να ενταχθεί στον ευρωπαϊκό κορμό, και να συγκρουστεί σκληρά με τους γειτόνους-του· διλήμματα ανεπίλυτα.

Η ανακοίνωση (PDF)