Πολυξένη Μπίλλα

Ανιχνεύοντας την ταυτότητα του Νεοέλληνα στους προλόγους συλλογών ελληνικών δημοτικών τραγουδιών του 19ου αιώνα

Περίληψη

Κατά τον 19ο αιώνα, το τι σημαίνει να είναι κανείς Έλληνας απασχόλησε όχι μόνο την εγχώρια διανόηση, στο πλαίσιο του εθνικού αυτοκαθορισμού, αλλά και την ευρωπαϊκή· η αναγνώριση του αρχαιοελληνικού πολιτισμού ως πολιτισμικής μήτρας της Ευρώπης αποτέλεσε το ιδεολογικό προκάλυμμα της αυτονομιμοποίησης της ευρωπαϊκής λογιοσύνης ως κριτή και διαμορφωτή του περιεχομένου της ελληνικότητας. Από την άλλη πλευρά, και στο πλαίσιο της ρομαντικής αντίληψης της ιστορίας, η αναγνώριση της σημασίας που είχε η μελέτη της κουλτούρας του αγροτικού πληθυσμού για τον καθορισμό των γνήσιων εθνικών χαρακτηριστικών οδήγησε στην καταγραφή των δημοτικών τραγουδιών ως αντιπροσωπευτικότερης έκφρασης της λαϊκής-εθνικής ψυχής. Και ο πλέον άμεσος τρόπος ένταξης των τραγουδιών του λαού στη γραπτή παράδοση συνίσταται στον καταρτισμό συλλογών, γεγονός αξιοσημείωτο για την ποσότητα των σχετικών έργων κατά την προαναφερθείσα περίοδο, αλλά και το περιεχόμενο των συχνά εκτενέστατων προλόγων τους. Η εστίαση στα προλογικά κείμενα των συλλογών αυτών σχετίζεται με την ίδια τη λειτουργία του προλόγου ως συνοδευτικού κειμένου του κυρίως βιβλίου. Αποτελώντας ένα είδος ενδιάμεσου κρίκου κατά την επαφή του αναγνώστη με το υπόλοιπο κείμενο, δίνει σημαντικές πληροφορίες όχι μόνο για το περιεχόμενο του έργου αλλά και εντάσσει το όλο εγχείρημα στο πλαίσιο μιας χρονικά προσδιορισμένης πραγματικότητας. Επισημαίνοντας, παράλληλα, ο συντάκτης των προλεγομένων τον σκοπό έκδοσης της συλλογής του καθιστά το κείμενό του πηγή διερεύνησης μιας ρητά εκπεφρασμένης και όχι υποθετικής προθετικότητας. Σ΄αυτό το πλαίσιο, η διερεύνηση αφενός μεν της κατεύθυνσης που πήρε το ενδιαφέρον των λογίων για τον λαό της νεότερης Ελλάδας, αφετέρου δε των στοιχείων που θεωρήθηκαν χαρακτηριστικά της ελληνικής ταυτότητας κατά τον 19ο αιώνα σχετίζονται άμεσα με τη μελέτη των προλόγων των συλλογών ελληνικών δημοτικών τραγουδιών που εκδόθηκαν την ίδια περίοδο. Στόχος της παρούσας εργασίας –και μέσω της αξιοποίησης προλογικών κειμένων– είναι να καταδειχθούν το περιεχόμενο και ο χαρακτήρας της ερμηνείας της νεοελληνικής ταυτότητας, όπως αυτή επιχειρήθηκε από ξένους συλλογείς κατά τον 19ο αιώνα. Σε κάθε περίπτωση δε, η ερμηνεία αυτή ήταν συνάρτηση συγκεκριμένων ιδεολογικών τάσεων, πολιτικών συνθηκών και σκοπιμοτήτων, οι οποίες καθόρισαν και το πλαίσιο διαφοροποίησής της ανά περιόδους, γεγονός που αντανακλά και τους κλυδωνισμούς της ευρωπαϊκής πολιτικής απέναντι στο Ελληνικό Ζήτημα. Περαιτέρω στόχος είναι η ανάδειξη της ιδεολογικής χρήσης των δημοτικών τραγουδιών, του συγκυριακού χαρακτήρα του ευρωπαϊκού φιλελληνισμού, αλλά και της επίδρασης που άσκησε η ευρωπαϊκή προσέγγιση της ελληνικότητας στην εθνική αυτοεικόνα των Ελλήνων.

Η ανακοίνωση (PDF)