Τάσος Α. Καπλάνης

Νέα λογοτεχνία, νέα ταυτότητα: Στέφανος Σαχλίκης (14ος αι.), ο πρώτος επώνυμος συγγραφέας της νεοελληνικής λογοτεχνίας

Περίληψη

Ο Στέφανος Σαχλίκης (π. 1331-πριν το 1403) αναγνωρίζεται εδώ και πολλά χρόνια ως «πατέρας της κρητικής λογοτεχνίας». Σπάνια όμως αναφέρεται ως πρώτος επώνυμος συγγραφέας της νεοελληνικής λογοτεχνίας, παρόλο που είναι ο πρώτος επώνυμος ποιητής που όχι μόνο δεν έχει σχέση ούτε με το Βυζάντιο ούτε με το Μεσαίωνα, αλλά είναι επιπλέον εισηγητής της ομοιοκαταληξίας στη νεοελληνική ποίηση, σύγχρονος του Βοκάκιου και μια γενιά νεότερος από τον Πετράρχη, και μεταφέρει με ποικίλους τρόπους την Αναγέννηση στα νεοελληνικά γράμματα. Στο πρώτο μέρος της ανακοίνωσης θα παρουσιαστούν συνοπτικά οι καινοτομίες της ποίησης του Σαχλίκη σε διάφορα επίπεδα: α. γλωσσικό (χρήση νεοελληνικής με διαλεκτικά στοιχεία, φαινόμενο της «πολυγλωσσίας»), β. μορφολογικό (διάφορα ομοιοκαταληκτικά και μετρικά σχήματα, κυρίως frottola rima και ομοιοκατάληκτο δίστιχο) και γ. θεματικό-ειδολογικό (διάφορα σκαμπρόζικα σατιρικά στιχουργήματα με ηρωίδες τις πόρνες του Χάντακα, ποιήματα της φυλακής, ποιήματα για τη φιλία και τους φίλους, πρώτη γνωστή ποιητική αυτοβιογραφία). Η παρουσίαση θα καταδείξει ότι, αν η Αναγέννηση είναι η πρώτη περίοδος των νεότερων ευρωπαϊκών λογοτεχνιών, τότε αναγκαστικά, στη νεοελληνική περίπτωση, εγκαινιάζεται με την ποίηση του Σαχλίκη. Στο δεύτερο μέρος, αξιοποιώντας τα πορίσματα της σύγχρονης, κοινωνιολογικής και ανθρωπολογικής κυρίως, έρευνας σχετικά με τη φύση και τους όρους διαμόρφωσης της εθνοτικής ταυτότητας, θα αναζητηθούν στα κείμενα του Σαχλίκη στοιχεία αυτοπροσδιορισμού και ετεροκαθορισμού. Παρόλο που οι πολιτισμικοί δείκτες διαφοράς ανάμεσα στο «εμείς» και στο «αυτοί» στην ποίηση του Σαχλίκη δεν περιορίζονται σε εθνοτικό επίπεδο (τα κείμενά του αποτελούν πλούσια πηγή για τη διαμόρφωση τόσο των ταξικών και των έμφυλων ταυτοτήτων όσο και για την έννοια του κοινωνικού περιθωρίου), η ανακοίνωση θα περιοριστεί σε εθνοτικές διαφορές και αναφορές (Ρωμανία, Έλληνες, Λουμπάρδοι, Τουδέσκοι, Εβραίοι). Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί σε ένα συγκεκριμένο επεισόδιο όπου ο Σαχλίκης, υποχρεωνόμενος να βρεθεί ομοτράπεζος με το βενετσιάνο φύλακά του και τους «λουμπάρδους και τουδέσκους» φίλους του, αναδεικνύει διάφορα στοιχεία της εθνοτικής και ταξικής ταυτότητάς του, επιβεβαιώνοντας σύγχρονές μας θεωρίες (Nash) και αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια αμφιβολίας για το πώς αντιλαμβάνεται το «εμείς» και το «αυτοί». Τέλος, λαμβάνοντας υπόψη και τις ιστορικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες μέσα στις οποίες ζει (θανατικό του 1348, Αποστασία του Αγίου Τίτου, συντελεσμένη ήδη από τον προηγούμενο αιώνα μετάβαση από την αυτοκρατορική ιδεολογία στην εθνοτική ταυτότητα), θα υποστηριχτεί ότι, αν πρέπει να επιλεγεί ένας από τους, ούτως ή άλλως ψευδώνυμους, αλλά λειτουργικούς, χαρακτηρισμούς που χρησιμοποιούμε («βυζαντινός», «μεσαιωνικός», «νεοελληνικός») για να περιγραφεί ο Σαχλίκης και το έργο του, τότε αυτός δεν μπορεί παρά να είναι ο «νεοελληνικός».

Η ανακοίνωση (PDF)