Στέλλα Χελιδώνη

Τα μοτίβα της ερωτικής θεματικής σε έργα της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας: υπερεθνικά στερεότυπα ή δείκτες της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας των συγγραφέων;

Περίληψη

H ερωτική θεματική είναι συνυφασμένη με την εμφάνιση (ή με την εκ νέου εμφάνιση) του μυθιστορηματικού γένους στην ελληνόγλωσση λογοτεχνική παραγωγή κατά τη μέση και ύστερη βυζαντινή εποχή ή/και τις αρχές της νεοελληνικής περιόδου. Συνεχίζει, επίσης, να αποτελεί πεδίο έμπνευσης και εκμετάλλευσης για τους συγγραφείς της πρώιμης νεοελληνικής γραμματείας. Στα έργα, το ερωτικό θεματικό πεδίο απαρτίζεται από μια σειρά χαρακτηριστικά στοιχεία που άλλοτε δίνουν την εντύπωση ότι έχουν χρησιμοποιηθεί ως στερεότυπα και άλλοτε λειτουργούν ως δυναμικά και ιδιαίτερα σημαντικά εσωτερικά στοιχεία των κειμένων. Πυρηνικός συντελεστής της ερωτικής θεματικής, με ρυθμιστικό ρόλο στην ανάπτυξή της μέσα στην κάθε ιστορία, είναι ο θεός Έρωτας. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του θεού (κυρίως το ότι παρουσιάζεται ως βασιλεύς) και του περιβάλλοντός του απασχόλησαν την έρευνα γιατί θεωρήθηκε ότι απομακρύνονται σημαντικά από την κλασική απεικόνιση του Έρωτα κατά την αρχαία ελληνική, την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή εποχή αλλά και κατά την ύστερη αρχαιότητα. Σύμφωνα με την άποψη που επικράτησε, η νέα, όπως χαρακτηρίστηκε, εικονοποιΐα του θεού η οποία διαπιστώνεται στο βυζαντινό/πρώιμο νεοελληνικό ερωτικό μυθιστόρημα αποτελεί δάνειο από δυτικά μεσαιωνικά κείμενα και ιδιαίτερα από το γαλλικό Roman de la Rose και είναι εύρημα της γαλλικής λογοτεχνίας του 12ου αιώνα. Η παραπάνω επιστημονική θέση, όσον αφορά το έργο Διήγησις εξαίρετος Βελθάνδρου του Ρωμαίου, έχει ανασκευαστεί συνολικά (Στέλλα Χελιδώνη, Το πρότυπο και η ποιητική του μεσαιωνικού μυθιστορήματος «Διήγησις εξαίρετος Βελθάνδρου του Ρωμαίου», διδακτορική διατριβή, ΑΠΘ 2004 – υπό έκδοση). Σύμφωνα με τη νέα πρόταση ο θεός Έρωτας του μυθιστορήματος προέρχεται από το θεολογικό-φιλοσοφικό πλαίσιο του Νεοπλατωνισμού. Επιπλέον, μέσω της συγκέντρωσης και εξέτασης όλων των στοιχείων που παρέχουν και τα υπόλοιπα μυθιστορηματικά κείμενα, λόγια και δημώδη, σε σχέση με τη θεματική του θεού Έρωτα, καθώς και μέσω του εκτενούς σχολιασμού τους σε αντιπαραβολή με κείμενα της ορφικής-νεοπλατωνικής ερωτικής θεολογίας, με κείμενα άλλων ανατολικών παραδόσεων καθώς και με δυτικά, έχει αποδειχθεί ότι η ταυτότητα του θεού Έρωτα στο βυζαντινό/πρώιμο νεοελληνικό ερωτικό μυθιστόρημα προέρχεται από τη θεολογική-φιλοσοφική παράδοση του Νεοπλατωνισμού. Επομένως, η αξιοποίηση των γνωστών από την ορφική-νεοπλατωνική παράδοση γνωρισμάτων του θεού για τη δημιουργία του θεματικού ρόλου που παραχωρείται στον θεό Έρωτα αποτελεί νεωτερισμό αυτού του μυθιστορήματος. Ο μυθιστορηματικός λόγος πρόσφερε στους συγγραφείς των κειμένων τα επαρκώς διευρυμένα ερμηνευτικά περιθώρια που τους προστάτευαν από την κατηγορία του αιρετικού και επέτρεπαν την ελευθερία στην κίνηση των ιδεών. Ως συνέχεια της παραπάνω διερεύνησης, στην παρούσα εργασία παρουσιάζεται η συγκριτική, με τα μέχρι τώρα δεδομένα, εξέταση των στοιχείων της ερωτικής θεματικής που εμφανίζονται σε κείμενα της παλαιότερης νεοελληνικής γραμματείας (15ος αιώνας – 1830). Προτείνεται, βάσει συγκεκριμένων κριτηρίων, η κατηγοριοποίηση των στοιχείων όλων των κειμένων. Κεντρικό ζητούμενο αποτελεί η λειτουργία όσων στοιχείων διαπιστώνεται πως έχουν νεοπλατωνική προέλευση. Είναι τα στοιχεία αυτά δείκτες της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας των συγγραφέων και έχουν κάποια ιδιαίτερη αισθητική λειτουργία στα κείμενα; Πόσο συνειδητά τα παρουσιάζουν οι συγγραφείς και σε τι αποσκοπούν; Εξετάζεται, με άλλα λόγια, κατά πόσον τα μοτίβα της ερωτικής θεματικής έχουν μια προγραμματισμένη δυναμική, τόσο εσωκειμενική όσο και εξωκειμενική, και κατά πόσον λειτουργούν για τους συγγραφείς ως είδος λογοτεχνικής στενογραφίας που επιδιώκει να κοινοποιήσει μια ιδεολογική ταυτότητα ή αποτελούν κενά και αδρανή στοιχεία των κειμένων. Επιπλέον, διερευνάται αν ανταποκρίνονται στις ανάγκες και απαιτήσεις ενός ορισμένου κοινού και αν λειτουργούν ως στερεότυπο σκηνικό ή αυξάνουν τον ορίζοντα των προσδοκιών του.

Η ανακοίνωση (PDF)