Χριστίνα Βέικου

Πολιτισμικές επιστρώσεις ενός πολυφωνικού κόσμου: οι επάλληλες αντιστικτικές ταυτότητες στο έργο του Ν. Θέμελη Οι αλήθειες των άλλων

Περίληψη

Η εισήγηση επιχειρεί μιαν ερμηνευτική ανάλυση του έργου του Ν. Θέμελη «Οι αλήθειες των άλλων» με επίκεντρο τις συγκρούσεις στη διαμόρφωση και τη διαπλοκή των επάλληλων αντιστικτικών ταυτοτήτων που βιώνουν τα πρόσωπα του μυθιστορήματος στην εξέλιξη της αφήγησης. Οι μικροϊστορίες των ηρώων στοιχειοθετούν τη μεγάλη ιστορία του ελληνισμού, καθώς οι προσωπικές ιστορίες είναι αξεδιάλυτα συνυφασμένες με την ιστορία του τόπου και τη διαμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας. Η εξιστόρηση των καταστάσεων που περιγράφονται διαπερνά τις εθνότητες, τις φυλές, τις θρησκείες και αναζητά, στα αλλεπάλληλα στρώματα αυτού του παλίμψηστου, θραύσματα από γεγονότα που στοιχειοθετούν την καθημερινότητα, την πίκρα αλλά και την αυθεντικότητα των ανθρώπων. Έτσι ο χώρος, ένας χώρος κατοικημένος από ανθρώπους που τον γεμίζουν με τη ζωή τους, μετατρέπεται από γεωγραφικό σημείο σε πολιτισμική πραγματικότητα, γίνεται ένας τόπος με ταυτότητα και κυρίως με μνήμη. Το θέμα της ταυτότητας διαπερνά όλο το έργο του Ν. Θέμελη, την τριλογία του ( Η αναζήτηση, Η ανατροπή, Η αναλαμπή), το «Για μια συντροφιά ανάμεσά μας» και το «Μια ζωή, δυο ζωές». Ο συγγραφέας δοκιμάζει διαρκώς τις βεβαιότητές μας: ποιος είναι ο δικός και ποιος ο ξένος. Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα διαπλέκονται σχέσεις εξουσίας και δεσμοί καταπίεσης, σχέσεις φιλίας και διαμάχης, καθώς οι ήρωες συγκρούονται για τις ιδέες τους, κυνηγούν προσωπικά και συλλογικά οράματα. Τα πρόσωπα της αφήγησης, Έλληνες και Τούρκοι γηγενείς και στις δύο πλευρές του Αιγαίου, πρόσφυγες ξεριζωμένοι και από τις δύο πλευρές, μέσα από την καθημερινή ζωή, τον φόβο, την αγωνία για την επιβίωση, τις ελπίδες, την απόγνωση, τον πατριωτισμό, αναιρούν με τη σκέψη και τη δράση τους όλα τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις των εθνικών ιδεολογιών. Ο μύθος ανατέμνει, με επίκεντρο την εθνική ιδεολογία, την πορεία της ζωής τεσσάρων γενεών. Οι ήρωες είναι άνθρωποι που η σύγχρονη αφηγηματολογία αποκαλεί «σιωπηρά πρόσωπα της ιστορίας». Η εθνική ιδεολογία, σύμφωνα με τη σύγχρονη ιστορική επιστήμη, ερμηνεύει τα ιστορικά συμβάντα διαμορφώνοντας μύθους που παρουσιάζουν την εθνική ταυτότητα σαν υπερχρονική και «αναλλοίωτη ουσία». Αυτές οι «αλήθειες» των εθνικών μύθων στο μυθιστόρημα συνεχώς ανατρέπονται. Η διάψευση των «αληθειών» που συνθέτουν τους εθνικούς μύθους βασανίζει συνειδησιακά τους ήρωες και καθορίζει τη δράση τους. Πρόκειται για ένα έργο βαθιά πολιτικό, που εκτυλίσσεται με φόντο σημαντικά ιστορικά γεγονότα: τη Μικρασιαστική Καταστροφή και τον Εμφύλιο. Μέσα από την ιστορία μιας οικογένειας, και με λογοτεχνικό εύρημα ένα παλιό χειρόγραφο που ανατρέπει όσα ξέραμε για τις τελευταίες στιγμές του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, ο Ν. Θέμελης αναδεικνύει τους ιστορικούς μύθους που διαμορφώνουν ιδεολογικά στερεότυπα, τα διακυβεύματα του παρελθόντος που εξακολουθούν να είναι άλυτα και οδηγούν σε αδιέξοδα του παρόντος, την άρνηση των ανθρώπων να δεχτούν την άλλη άποψη, τις «αλήθειες των άλλων», τις συγκρούσεις, τέλος, που προκαλεί η οχύρωση του καθενός στην άποψή του. Στόχος της εισήγησης είναι να αναδείξει τα τρία επίπεδα στα οποία λειτουργεί το έργο: α. το επίπεδο της αφηγηματικής εξέλιξης, β. το ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο της ιστορίας και γ. τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνική γραφή αποκαλύπτει αλλά και ανακατασκευάζει τον διλημματικό χαρακτήρα της συγκρότησης των προσωπικών και των συλλογικών ταυτοτήτων μέσα στην ιστορική και κοινωνική συνάφεια.

Η ανακοίνωση (PDF)