Σοφία Ιακωβίδου

Πορτραίτα του καλλιτέχνη ως αποτυχημένου

Περίληψη

Δημιουργία / Καταστροφή (αποτυχία, ήττα). Αν και πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, εμείς εδώ θα εστιάσουμε στην σκοτεινή ή πίσω όψη της δημιουργίας, γιατί συχνότατα αυτή είναι που περιέχει μια αφήγηση για το «είναι- καλλιτέχνης». Είναι καλλιτέχνης (συγγραφέας, ζωγράφος, μουσικός κλπ) όποιος επί μακρόν δεν κατάφερε να είναι ή να γίνει αυτό που πάντα αισθανόταν πως είναι ο προορισμός του, όποιος απέτυχε, κατέστρεψε το έργο των χειρών του, δεν μπόρεσε να το ολοκληρώσει ή να φτάσει αυτό(ν) που είχε θέσει ως στόχο: αυτό μοιάζει να αφηγείται μια πλειάδα έργων που έχουν ως κεντρικούς ήρωές τους καλλιτέχνες. Θα διερευνηθούν τέτοια πορτραίτα καλλιτεχνών εντός πεζογραφικών έργων, τόσο της διεθνούς όσο και της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Αν και η γκάμα τέτοιων αναπαραστάσεων στη διεθνή λογοτεχνία είναι εξαιρετικά ευρεία και η πρόθεσή μας δεν είναι να την εξαντλήσουμε, αξίζει να γίνουν ορισμένες επισημάνσεις, τόσο συγκριτολογικού χαρακτήρα όσο και κάποιες που αφορούν ειδικά στην ελληνική λογοτεχνία. Σχετικά με τις πρώτες, θα είχαμε να σημειώσουμε δύο χαρακτηριστικές διαφορές: α) στην πλοκή των ξένων έργων απαντούν πολύ περισσότεροι πραγματικοί καλλιτέχνες κοντά στους φανταστικούς – από Το άγνωστο αριστούργημα του Μπαλζάκ (1831) μέχρι το Βίνσεντ του Τ. Γκέμπελ (2004) και την Κλοπή του Π. Κάρεϊ (2006) το γεγονός αυτό παραμένει μια σταθερά – ενώ στα ελληνικά μυθιστορήματα πρόκειται για μάλλον πρόσφατο φαινόμενο (Φανταστικό μουσείο, 2005 και Η λονδρέζικη μέρα της Λώρα Τζάκσον, 2008 του Χ. Χρυσόπουλου, Η ανάκριση, 2008 του Η. Μαγκλίνη) και β) αυτή η διαπλοκή πραγματικών και φανταστικών βίων καλλιτεχνών αναδεικνύεται από τους ξένους συγγραφείς σε γόνιμη αφορμή για θόλωμα των ορίων μεταξύ ζωής και τέχνης οδηγώντας τους σε ευφάνταστα αφηγηματικά σενάρια όπου το υπερβολικό δόσιμο των κεντρικών ηρώων στην τέχνη αντιμετωπίζεται ειρωνικά ή με χιούμορ που μπορεί να αγγίζει το γκροτέσκο (εμβληματικός επ’αυτού είναι Ο αποτυχημένος του Τ. Μπέρνχαρντ). Αντιθέτως για τους έλληνες πρόκειται για αφορμή ενός αναστοχασμού πάνω στην τέχνη, συχνά βαρύθυμου («Η τέχνη δεν είναι θρίαμβος, δεν είναι λάμψη, δεν είναι πλεόνασμα, είναι μια συνεχής πορεία προς την ήττα», όπως το θέτει η γηραιά σοπράνο στον ανικανοποίητο μεσήλικα ζωγράφο στο Ταξίδι του Ιάσονα Ρέμβη του Χ. Αστερίου (2007). Όπως έχει ήδη γίνει σαφές τα πορτραίτα καλλιτεχνών πυκνώνουν αισθητά στην ελληνική πεζογραφία των τελευταίων χρόνων και μαζί με αυτά πυκνώνει η αρνητική υπαρξιακή αχλύ που περιβάλλει την αφιέρωση στην τέχνη: το αίσθημα αποτυχίας, ήττας είναι χαρακτηριστικό της λεγόμενης γενιάς του ’90. πρόκειται για μια ήττα πολιτισμικής τάξης (το «να μην μπορείς να επιβιώσεις μέσα στις ίδιες σου τις επιλογές» όπως το θέτει η Ά. Δημητρακάκη στο Μανιφέστο της ήττας (2007), που αντιπαρατίθεται στην πολιτική ήττα που κυριάρχησε στην ποίηση της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, που είναι το σύγχρονο αντίβαρό της. Δεν είναι τυχαίο το πόσο λίγα είναι τα πορτραίτα καλλιτεχνών στην ελληνική πεζογραφία προπολεμικά όπως και μεταπολεμικά (είναι χαρακτηριστικό πως ο Τσίρκας περιλαμβάνει το «Για ’να ζευγάρι ρόδα» (1947) στη συλλογή διηγημάτων Ο ύπνος του θεριστή (1954) – και ο τίτλος ακόμη παραπέμπει στην ανάπαυλα από την ενεργό πολιτική δράση), ούτε το ότι μεγαλύτεροι σε ηλικία συγγραφείς από τους σαραντάρηδες της γενιάς του ’90 επιδαψιλεύουν θετικά προφίλ καλλιτεχνών (σε μυθιστορήματα όπως Ζαΐδα ή η καμήλα στα χιόνια του Α. Πανσέληνου ή Ελένη ή ο κανένας της Ρ. Γαλανάκη ωστόσο προκρίνεται η ζωή έναντι της τέχνης). Οι γεννημένοι λίγο πριν/ λίγο μετά τη μεταπολίτευση συγγραφείς της γενιάς του ’90, στην πλειοψηφία τους όχι απολιτίκ αλλά δίχως τα παραδοσιακά ιδεολογικοπολιτικά έρμα, στρέφονται μαζικά στην τέχνη ή ευρύτερα στην κουλτούρα ωσάν σε μια σύγχρονη πολιτική της ταυτότητας, τόσο σε ό,τι έχει να κάνει με τις ίδιες τους τις ζωές όσο και μ’αυτές των ηρώων τους. Φαίνεται εντούτοις πως η καταφυγή στην τέχνη ισοδυναμεί συχνά με αδιέξοδη ή απογοητευτική διαχείριση του βίου. Ενδεχομένως βέβαια στην τέχνη να «νικάει όποιος ποτέ του δεν τα καταφέρνει, να είναι δυνατός μόνο όποιος αποθαρρύνεται» (Πεσσόα). Μένει να αποδειχτεί κατά πόσον οι ήρωες των έργων αυτών επιτυγχάνουν μέσα στην αποτυχία τους.

Η ανακοίνωση (PDF)