Μαρία Μαυρογένη

«Υποθέσεις τιμής» στην ελληνική δραματουργία των αρχών του 20ού αιώνα

Περίληψη

Θέμα της ανακοίνωσης είναι ο τρόπος αντίληψης του περιεχομένου της γυναικείας τιμής μέσα στο γενικότερο πλαίσιο ανασυγκρότησης της νεοελληνικής ταυτότητας στις αρχές του 20ού αιώνα. Κατά κύριο λόγο, αντικείμενο εξέτασης είναι θεατρικά έργα διανοούμενων όπως ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Μάρκος Αυγέρης, ο Παύλος Νιρβάνας, ο Δημήτριος Π. Ταγκόπουλος, ο Γρ. Ξενόπουλος, στα οποία θίγεται, άμεσα ή έμμεσα, το ζήτημα των εγκλημάτων «δια λόγους τιμής», δηλαδή μια ιδιαίτερα ρευστή κατηγορία πράξεων διαπροσωπικής βίας. Πιο συγκεκριμένα, θα εξεταστούν τα θεατρικά έργα: Μπροστά στους ανθρώπους (1904) του Μ. Αυγέρη, Ξημερώνει (1907) του Ν. Καζαντζάκη, Μαρία Πενταγιώτισσα (1909) του Π. Νιρβάνα, Μυριέλλα (1918) του Δ. Π. Ταγκόπουλου και θα χρησιμοποιηθούν επίσης τα μυθιστορήματα του Γρ. Ξενόπουλου, Η τιμή του αδελφού και Τίμιοι και άτιμοι. Θα γίνει προσπάθεια να διερευνηθούν οι απόπειρες, όπως καταγράφονται σε αυτά τα έργα, να τεθεί σε δημόσια συζήτηση η ανάγκη να αλλάξει το περιεχόμενο της τιμής: από συλλογική, οικογενειακή υπόθεση, ταυτισμένη με την κοινωνική αξία των μελών της, σε μια έννοια με νέο, περισσότερο εξατομικευμένο περιεχόμενο που μολονότι εξακολουθεί να προσδιορίζεται από τη δημόσια εικόνα, δίνει ωστόσο μεγαλύτερο βάρος στη συνείδηση από ό,τι στη γνώμη του κόσμου. Στην κρίσιμη και μεταβατική για την ελληνική κοινωνία περίοδο των αρχών του 20ού αιώνα, η επανεξέταση του περιεχομένου της γυναικείας τιμής αντανακλά καταρχήν τις ζυμώσεις σχετικά με το γυναικείο ζήτημα και τη δυναμική που αποκτά το τελευταίο με το πέρασμα από τον 19ο στον 20ό αιώνα. Σύμφωνα εξάλλου και με τις σύγχρονες θεωρήσεις σε μελέτες της ιστορικής και της ανθρωπολογικής επιστήμης, η τιμή είναι έμφυλη και το περιεχόμενο της είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την έμφυλη ταυτότητα ενός ατόμου. Ταυτόχρονα όμως, εκτός από έμφυλη, η τιμή παραπέμπει στις κοινές αξίες που μοιράζονται όσοι συναπαρτίζουν την ευρύτερη κοινωνία, εκείνη στην οποία εντάσσεται και που περιβάλλει το δράμα. Επιπλέον, όπως φαίνεται από τα εξεταζόμενα έργα, η τιμή δεν αποτελεί προνόμιο κάποιων, αλλά διαφορετικές κοινωνικές ομάδες διαθέτουν μια ορισμένη αντίληψη του εαυτού που μπορεί να προσβληθεί. Γεγονός που αποτελεί την κυριότερη αιτιολογία για την άσκηση διαπροσωπικής βίας. Συνεπώς, ο προβληματισμός των συγγραφέων σχετικά με τα εγκλήματα τιμής και η απόπειρα επανεξέτασης του περιεχομένου της γυναικείας τιμής αυτήν την περίοδο λειτουργεί ως μεταφορά για την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας γενικότερα. Συνδέεται άμεσα με το ζήτημα του εξαστισμού και του ατομικισμού, με τη σχέση συλλογικής και ατομικής ταυτότητας. Η δραματουργική επεξεργασία της τιμής αντανακλά και καταγράφει τις ρωγμές που έχει επιφέρει στην έννοια της συλλογικής ταυτότητας η εισαγωγή νέων ιδεολογικών ρευμάτων και οι προσπάθειες εξευρωπαϊσμού της ελληνικής κοινωνίας. Παράλληλα, τα συγκεκριμένα έργα, τόσο δραματουργικά όσο και ιδεολογικά, εντάσσονται στο συνολικότερο σώμα της καλλιτεχνικής παραγωγής που άντλησε την έμπνευσή της από τον Ίψεν και το ατομικιστικό μήνυμα των έργων του, από την ιψενική ιδέα της σύγκρουσης του ατόμου με την κοινωνία. Οι παράμετροι που αναφέρθηκαν θα αποτελέσουν τους κύριους άξονες ανάπτυξης του θέματος, η μελέτη του οποίου μπορεί να φωτίσει περισσότερο τις ιδιόμορφες πτυχές που χαρακτηρίζουν τη συγκρότηση της νεοελληνικής ταυτότητας σε μια ιστορική περίοδο που η ανάγκη σφυρηλάτησης μιας νέας περισσότερο ευρωπαϊκής ταυτότητας συγκρούεται με την εξιδανικευμένη εικόνα της παράδοσης.

Η ανακοίνωση (PDF)