Μαρία Καραΐσκου

Όψεις της ταυτότητας του Έλληνα της διασποράς: το πρότυπο του Λουκή Λάρα (1879) του Δ. Βικέλα και η αναμόρφωσή του στον Μανόλη τον Ντελμπεντέρη (1900-1901) του Α. Εφταλιώτη

Περίληψη

Όψεις της ταυτότητας του Έλληνα της διασποράς: το πρότυπο του Λουκή Λάρα (1879) του Δ. Βικέλα και η αναμόρφωσή του στον Μανόλη τον Ντελμπεντέρη (1900-1901) του Α. Εφταλιώτη και στο «Εκεί π’ ανθίζουν οι δάφνες» (1914) της Π. Δέλτα. Η ανακοίνωση αποσκοπεί να δείξει την απήχηση που είχε ο Λουκής Λάρας, ένα αφηγήμα σταθμός για τη νεοελληνική λογοτεχνία του 19ου αιώνα που εστιάζεται στο πορτραίτο ενός Έλληνα της διασποράς, σε δυο μεταγενέστερα κείμενα της δημοτικιστικής πεζογραφίας που επίσης στρέφονται γύρω από την εμπειρία της διασποράς, τον Μανόλη τον Ντελμπεντέρη του Εφταλιώτη και το «Εκεί π’ ανθίζουν οι δάφνες» της Δέλτα. Θα εξετασθούν όψεις της διασπορικής ταυτότητας που προκύπτουν από τα παραπάνω έργα, όπως είναι τα βιώματα του ξεριζωμού και της νοσταλγίας, η ένταξη στο περιβάλλον της χώρας μετανάστευσης, ο τρόπος που μέσα από την απόσταση του χώρου και του χρόνου προσλαμβάνεται ο ελληνικός εθνικός χαρακτήρας, η στάση απέναντι στους Ευρωπαίους αλλά και στους λοιπούς ομογενείς, η εμπειρία του επαναπατρισμού και το κατά πόσον τελικά η ταυτότητά των ηρώων σφραγίζεται από μια αίσθηση υβριδικότητας ή μετεωρισμού εξαιτίας της συμμετοχής σε παραπάνω από μια εθνικές πραγματικότητες. Το πρότυπο του Λουκή Λάρα, του φιλήσυχου δηλαδή και εργατικού οικογενειάρχη που κατά την ωριμότητά του επιστρέφει στο παρελθόν για να αφηγηθεί με αποστασιοποιημένο τρόπο γεγονότα καθοριστικής σημασίας για την ελληνική ιστορία αλλά πρωτίστως για να δείξει πώς με το εμπορικό του δαιμόνιο κατόρθωσε να ξεπεράσει τις όποιες αντιξοότητες και να γνωρίσει την καταξίωση στην ξενιτιά εμφανίζεται αντεστραμμένο στο έργο του Εφταλιώτη. Εδώ ο πρωταγωνιστής, σταθερά προσανατολισμένος στους μελλοντικούς του στόχους, παρόμοια πριμοδοτεί τον αγώνα για το προσωπικό κέρδος έναντι των εθνικών ζητημάτων μέσα όμως σε ένα διαφορετικό πλαίσιο αξιών με τον τυχοδιωκτισμό και την υποκρισία να πρυτανεύουν και τελικά να οδηγούν στην αυτοκαταστροφή και με την έκβαση της αφήγησης να υποδηλώνει ότι μόνο μέσα από την επιστροφή στο παρελθόν και στις ρίζες ο μετανάστης μπορεί να επανακτήσει την αυθεντική του ταυτότητα. Στο μυθιστόρημα εντοπίζονται επίσης συγκεκριμένες σκηνές που σατιρίζουν τον Έλληνα ομογενή, του οποίου η συμβολή στα εθνικά ζητήματα περιορίζεται σε ευεργεσίες, όπως είναι η ίδρυση σωματείων για την επιμόρφωση του ελληνικού λαού, αιχμές που αφορούν άμεσα εγχειρήματα του ίδιου του Βικέλα (Συλλόγος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων). Στο διήγημα της Δέλτα η κριτική απέναντι στο μοντέλο του Λουκή Λάρα είναι ακόμη εμφανέστερη, αφού ο πρωταγωνιστής ονομάζεται Λουκής και έχει πολλές ομοιότητες με τον ομώνυμο ήρωα του Βικέλα. Μέσα από την αλληγορική ιστορία της κατάβασης στον κάτω κόσμο ενός πλούσιου Έλληνα της Διασποράς γίνεται αντιληπτό ότι η ψυχή όσων δε συμμετείχαν ουσιαστικά στους εθνικούς αγώνες δεν πρόκειται να γνωρίσει το όνειρο της ανάπαυσης στο γενέθλιο τόπο αλλά την τιμωρία της αιώνιας περιπλάνησης που θα διατρανώσει το αίσθημα ότι δεν ανήκουν πουθενά. Ο διάλογος που ανοίγουν τα δυο μεταγενέστερα αφηγήματα με το έργο του Βικέλα μπορεί να ερμηνευτεί ως μια έμπρακτη μαρτυρία των τεταμένων σχέσεων του Βικέλα με τον κύκλο των δημοτικιστών. Παράλληλα όμως η ανακοίνωση θα επιχειρήσει να φωτίσει τους λόγους που τρεις συγγραφείς της ελληνικής διασποράς καταπιάνονται με ζητήματα διασπορικής ταυτότητας σε διαφορετικές χρονικά αλλά εξίσου κρίσιμες ιστορικά περιόδους και μάλιστα στα συμφραζόμενα αφηγημάτων με καθαρά παραδειγματικό χαρακτήρα.

Η ανακοίνωση (PDF)