Πέρσα Αποστολή

Η αυθεντική ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας (1931) της Μαριέττας Γιαννοπούλου-Μινώτου: Μια άγνωστη λογοτεχνική μετάπλαση ενός διαβόητου μύθου

Περίληψη

Η σκανδαλιστική ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας έχει προσελκύσει για περισσότερο από οκτώ αιώνες τώρα το ενδιαφέρον πλήθους θεολόγων, κληρικών, ιστορικών, λογοτεχνών, καλλιτεχνών κ.ά., καθένας από τους οποίους έχει επιχειρήσει να συγκροτήσει τη δική του εκδοχή αυτής της θρυλικής μορφής ανάλογα με τις όποιες θρησκευτικές, ιδεολογικές, αισθητικές ή άλλες προθέσεις του. Ως τώρα μοναδική συνεισφορά της ελληνικής λογοτεχνίας σε αυτή την πλούσια διεθνή «γενεαλογία» της Πάπισσας Ιωάννας έχει θεωρηθεί το περίφημο έργο του Εμμανουήλ Ροΐδη (1866), ενώ ενδεχομένως θα μπορούσε να προστεθεί εδώ και η πιο πρόσφατη ανάπλασή του από τον Βαγγέλη Ραπτόπουλο (Κέδρος, 2000). Ωστόσο, η νεότερη έρευνα έρχεται να αλλάξει τα μέχρι στιγμής δεδομένα, φέρνοντας στο φως μια άγνωστη Πάπισσα Ιωάννα, όπου με εντελώς ιδιαίτερο τρόπο μεταπλάθεται και ανασημασιοδοτείται αυτή η αμφίσημη γυναικεία ταυτότητα.Πρόκειται για την Αυθεντική ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας που έγραψε η γνωστή Επτανησία λογία Μαριέττα Γιαννοπούλου-Μινώτου (1900-1962) και δημοσίευσε σε συνέχειες σε αθηναϊκό λογοτεχνικό περιοδικό το 1931. Το εύρημα προέκυψε από το ερευνητικό πρόγραμμα με θέμα: «Η γυναικεία λογοτεχνική και εικαστική παρουσία στα περιοδικά λόγου και τέχνης (1900-1940)» που εντάσσεται στο: «Φύλο – Πυθαγόρας ΙΙ – Ενίσχυση ερευνητικών ομάδων στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών – ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ», διήρκεσε από τον 9/2005-12/2007 και είχε ως επιστημονική υπεύθυνη την επίκουρη καθηγήτρια κ. Σοφία Ντενίση. Τα ζητήματα που ανακύπτουν από τη μελέτη του εν λόγω έργου είναι ποικίλα και ενδιαφέροντα: Α. Μια αμφίσημη ταυτότητα: Η Πάπισσα Ιωάννα είναι μια μορφή αμφίσημη και αμφιλεγόμενη, κινούμενη μεταξύ μύθου και ιστορίας. Απέκρυψε την θηλυκή της υπόσταση μεταμφιεζόμενη σε καλόγερο κι εν συνεχεία διεκδίκησε μια θέση στη δημόσια σφαίρα. Πετυχαίνοντας να υπερβεί τους κοινωνικούς περιορισμούς του φύλου της κατέκτησε τον παπικό θρόνο, για να πληρώσει όμως ακριβό τίμημα, όταν η γυναικεία της ταυτότητα την «πρόδωσε»: η γυναίκα-Πάπας έφερε στη ζωή το παιδί της εν μέσω του οργισμένου πλήθους που την τιμώρησε με θάνατο. Β.Λογοτεχνική μετάπλαση της ταυτότητας της Ιωάννας: Παρά το γεγονός ότι το κείμενο επιγράφεται «βιογραφία» και η Μινώττου αναφέρει σχολαστικά τις ιστορικές πηγές που χρησιμοποίησε για τη συγγραφή του (περιέργως δεν κάνει καμία αναφορά στον Ροΐδη), το κείμενο παραμένει εντός του πεδίου της λογοτεχνίας. Στόχος της ανακοίνωσης είναι να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο αξιοποίησε η Μινώτου τις εν λόγω πηγές, αλλά και τις συγγραφικές στρατηγικές που ακολούθησε προκειμένου να μεταπλάσει λογοτεχνικά την ταυτότητα της Ιωάννας. Ποιοι είναι οι αφηγηματικοί μηχανισμοί και οι ρητορικές διαδικασίες που επιστράτευσε και πως οι συγκεκριμένες επιλογές καθόρισαν την λογοτεχνική αυτή μετάπλαση; Πώς αποτυπώνεται εντέλει στο κείμενό της το γυναικείο υποκείμενο με άξονες αναφοράς το σώμα, την ερωτική επιθυμία και την πνευματικότητα; Πού συγκλίνει, και σε ποια σημεία διαφοροποιείται από τους άλλους λογοτέχνες που έχουν πραγματευτεί το ίδιο θέμα; Γ. Ιδεολογική ανασημασιοδότηση του μύθου: Η Μινώτου, ένθερμη οπαδός του δημοτικισμού, με πολλαπλή πνευματική και συγγραφική δραστηριότητα, υπήρξε παράλληλα μια σημαντική μορφή του γυναικείου κινήματος και μάλιστα σε μια περίοδο κρίσιμη για τα γυναικεία θέματα, όπως είναι η περίοδος του μεσοπολέμου. Ως εκδότρια του γυναικείου περιοδικού Εύα νικήτρια (1921-1923) αλλά και με πλήθος ιστορικών, φιλολογικών κ.ά. μελετών της στον τύπο της εποχής, επιχείρησε -μεταξύ άλλων- να αναδείξει την πολλαπλή συνεισφορά και τη σημαντική θέση των γυναικών στον χώρο του πνεύματος και των τεχνών από το παρελθόν ως τις μέρες της, σύνηθες όπλο του φεμινιστικού αγώνα όχι μόνο στον ελληνικό αλλά και στον διεθνή χώρο. (Βλ. π.χ. τη μελέτη της Οι γυναίκες εις την ιταλική Αναγέννηση, 1922). Κατά πόσο η ίδια πρόθεση κυριάρχησε και καθόρισε τις συγγραφικές στρατηγικές που υιοθέτησε και στην Αυθεντική Ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας; Εντέλει η εικόνα της Ιωάννας που συγκροτεί η Μινώτου, υπερβαίνει και καταρρίπτει ή ανταποκρίνεται και αναπαράγει τα στερεότυπα της εποχής για το γυναικείο φύλο; Σημείωση: Η επόπτρια του ερευνητικού μας προγράμματος, κ. Σοφία Ντενίση, υποβάλλει προς έγκριση στην οργανωτική επιτροπή του Συνεδρίου, την πρόταση δημιουργίας ενός πάνελ με τίτλο: Έμφυλες ταυτότητες και γυναικεία γραφή τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, και συμπερίληψης της παρούσας ανακοίνωσης στο πάνελ αυτό.

Η ανακοίνωση (PDF)