Ιωάννα Παπαγεωργίου

Η γυναικεία ταυτότητα στο ελληνικό θέατρο σκιών κατά την περίοδο του μεσοπολέμου (1918-1940): Η διεκδίκηση της ερωτικής αυτοδιάθεσης

Περίληψη

Το ελληνικό θέατρο σκιών αποτελεί μια από τις πλέον ανδροκρατούμενες και συνάμα αθυρόστομες μορφές της προφορικής λαϊκής τέχνης. Οι δημιουργοί του είναι αποκλειστικά άνδρες, ενώ οι φιγούρες του απεικονίζουν κυρίως τύπους του ίδιου φύλου. Εντούτοις η γυναικεία παρουσία δεν είναι αμελητέα. Εκτός από τη φιγούρα της Αγλαΐας ή Καραγκιόζαινας και της όμορφης Τουρκοπούλας, έχουν εμφανιστεί και κάποιες άλλες ηρωίδες αντλημένες από τον κόσμο της παράδοσης, της τέχνης ή της πραγματικότητας. Οι φιγούρες αυτές σπάνια συμμετέχουν ενεργά στη δράση κι επιπλέον, οι ρόλοι που διαδραματίζουν σε ελάχιστες περιπτώσεις ξεφεύγουν από τον περιορισμένο κύκλο της ιδιωτικής σφαίρας. Πιθανόν οι πλέον συχνοί ρόλοι να είναι αυτοί της συζύγου και της θυγατέρας σε ηλικία γάμου. Εντούτοις δεν λείπουν οι μάγισσες, οι εκμαυλίστριες, οι γητεύτρες, οι μέγαιρες, οι φιλόδοξες γυναίκες-πασάδες και οι λησταρχίνες, καθώς και οι ηρωίδες έργων που προέρχονται από διασκευές ταινιών και μυθιστορημάτων ή από μεταφορές της σύγχρονης πραγματικότητας στο θέατρο σκιών. Στα έργα της τελευταίας κατηγορίας, εκ των πραγμάτων, πολλοί γυναικείοι χαρακτήρες αποκλίνουν από το παραδοσιακό πλαίσιο της τυποποίησης των ηρώων του θεάτρου σκιών. Τέτοιοι χαρακτήρες είναι η “Μαρία Πενταγιώτισσα” από το ομώνυμο έργο, η Ερμιόνη από την “Ωραία του Πέραν”, η Αντιγόνη από “Το σιδέρωμα της Σπυριδούλας” κ.ά. Οι πιο δυναμικές ηρωίδες της κατηγορίας αυτής αλλά και ορισμένες εκπρόσωποι των παραδοσιακών τύπων ίσως να μην υπερβαίνουν τις δύο-τρεις δεκάδες στο σύνολο των εκατοντάδων έργων του θεάτρου σκιών, η συμπεριφορά τους όμως είναι αξιοσημείωτη. Χρησιμοποιώντας θεμιτά κι αθέμιτα μέσα, αγωνίζονται να διαμορφώσουν τη μοίρα τους με δυναμικό τρόπο. Συχνά στόχος των προσπαθειών τους είναι η απόκτηση συζύγου ή εραστή της δικής τους επιλογής ή η προάσπιση της τιμής τους. Τα δημοσιευμένα έργα του θεάτρου σκιών περιέχουν πολλές νέες κοπέλες αντίστοιχες με τις νεαρές ερωτευμένες της κλασικής ευρωπαϊκής κωμωδίας, οι οποίες προσπαθούν να κερδίσουν τον άνδρα που αγαπούν καταφεύγοντας στο δραματουργικό μέσο της ίντριγκας και υπονομεύοντας τα σχέδια του πατέρα τους ή των άλλων υποψήφιων συζύγων. Συνήθως απεικονίζονται με τη φιγούρα της Τουρκοπούλας. Οι ίντριγκές τους δεν ξεφεύγουν από τους κανόνες του ακίνδυνου κωμικού παιχνιδιού και ο Καραγκιόζης γίνεται συνεργός τους. Με τις μηχανορραφίες του καταφέρνει να τις ενώσει με τους αγαπημένους τους (“Οι γαμπροί της βεζιροπούλας”, “Ο Καραγκιόζης [διά της βίας] γιατρός”, “Γαμπρός του κουτιού”, “Εις τον πύργον των φαντασμάτων”, “Λίγα απ’ όλα”, “Η ωραία στην αγχόνη”, “Το κιούπι”, “Η αρπαγή της Ωραίας Ελένης” κ.ά). Πέρα όμως από τα δημοσιευμένα έργα, τα σωζόμενα τετράδια των καραγκιοζοπαικτών αποκαλύπτουν μια πιο σκοτεινή πλευρά του αγώνα των ηρωίδων του θεάτρου σκιών για ερωτική αυτοδιάθεση. Κάποιες καταφεύγουν στη φαρσική εξαπάτηση του αφελούς συζύγου (“Ο Καραγκιόζης μάγος”, “Μπαγλαΐμ κουκιά”), στην τυφλή εκδίκηση του άπιστου εραστή ή της αντιζήλου (“Η στραγγαλίστρια των Πατρών”, “Η χάρη του Βασιλιά”, “Ο Μαύρος Γκιαούρης”), στην τύφλωση του αυστηρού πατέρα (“Η δολοφόνος κόρη”), στην πολιτική εξόντωση του ανεπιθύμητου συζύγου (“Στρατηγός Βελισάριος”), στη ληστεία (“Μαρία Πενταγιώτισσα”), ακόμα και στη δολοφονία παιδιού (“Αι δύο μητέρες”). Στα έργα αυτά, ο Καραγκιόζης πρωτοστατεί στην αποκάλυψη των σχεδίων τους και στην τιμωρία τους αποκαθιστώντας την προσωρινή διατάραξη της ιεραρχίας των φύλων. Η ανακοίνωση θα εστιασθεί στην ανάλυση αυτών των ηρωίδων του ελληνικού θεάτρου σκιών που, μέσα σε έναν πατριαρχικά δομημένο κόσμο, διεκδικούν με ενεργητικό τρόπο το δικαίωμα της ερωτικής αυτοδιάθεσης. Η προσέγγισή τους θα γίνει μέσα από την προοπτική της σύγχρονης βιβλιογραφίας για το γυναικείο φύλο, αλλά θα λάβει υπόψη και τις ιδιαιτερότητες του είδους. Το θέατρο του Καραγκιόζη είναι ένα θέατρο σάτιρας και υπερβολής το οποίο αντιμετωπίζει με ανελέητη καυστικότητα τα ανθρώπινα ελαττώματα ανεξάρτητα από το φύλο και την τάξη των φορέων τους. Επιπλέον έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει την παράσταση στις απαιτήσεις του εκάστοτε κοινού, παραλλάσσοντας το σενάριο του ίδιου έργου με αποτέλεσμα να μην υπάρχει ένα οροθετημένο «κείμενο» που να γίνεται ασφαλές αντικείμενο ανάλυσης.

Η ανακοίνωση (PDF)