Zdravka Mihaylova

Ο Κώστας Βάρναλης: Ένας Μαυροθαλασσίτης Έλληνας της διασποράς. Η διαμόρφωση της λογοτεχνικής και ιδεολογικής ταυτότητάς του

Περίληψη

Η πνευματική προσωπικότητα του Βάρναλη ξεπερνάει κατά πολύ τα σύνορα της Ελλάδας. Το γεγονός ότι ο Κ. Βάρναλης κατάγεται από τον Πύργο της Ανατολικής Ρωμυλίας, το σημερινό Burgas της Βουλγαρίας, τον καθιστά θέμα ευρύτερης έλξης για το αναγνωστικό κοινό στη χώρα μου. Ο κάθε Βούλγαρος με ευρείς πνευματικούς ορίζοντες είχε διαβάσει κάποιο κείμενό του (λόγω, μεταξύ των άλλων, και των ιδεολογικών του καταβολών ως μαρξιστή διανοουμένου, ήταν πολυμεταφρασμένος στα βουλγάρικα: «Το φως που καίει», τα κύρια πεζογραφήματά του «Οι διχτάτορες», «Το ημερολόγιο της Πηνελόπης», «Η αληθινή απολογία του Σωκράτη» κ.α. Μαυροθαλλασίτης και Θράκας, δημιούργημα της ακμής του ελληνισμού της Βόρειας Θράκης των παραλίων του Εύξεινου Πόντου, ο Βάρναλης κατεβαίνει στην Αθήνα την ίδια εποχή μαζί μ’ ένα σμήνος λογίων, ποιητών, στοχαστών που διακρίθηκαν για τις νέες ιδέες και το ήθος τους, όπως οι Κ. Παράσχος, Ηρακλής Αποστολίδης, Ν. Σαντοριναίος, συνεχίζοντας το έργο μιας παλαιότερης θρακιώτικης γενεάς (των Βιζυηνού, Σκορδέλη κ.α). Φέροντας ένα νέο εξευρωπαϊσμένο πνεύμα του αστικού διαφωτισμού που το χαρακτηρίζει η εγρήγορση, η μαχητικότητα και ο προοδευτισμός, αναμφισβήτητη είναι η συμβολή του Βάρναλη στη συγκρότηση της πνευματικής ατμόσφαιρας του νεοελληνικού κράτους, ως δημιουργού και ένθερμου οπαδού της δημοτικής, με τη μαχόμενη δημοσιογραφία του κλπ. Σκοπός της ομιλίας είναι να παρακολουθήσει τη διμόρφωση της ταυτότητάς του μέσω της διασταύρωσης της αρχαιότητας με τη σύγχρονη για τον Βάρναλη πραγματικότητα, δεδομένου ότι αρχικά η ελληνική παιδεία του Βάρναλη διαμορφώθηκε στη Βουλγαρία, καθώς και την μετέπειτα εξέλιξή της. Στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ου αι. ο ελληνισμός της Βόρειας Βαλκανικής διακατεχόταν από έντονο πατριωτισμό, έντονη αρχαιολατρεία και έντονη αγάπη για την καθαρεύουσα. Αυτή την τριάδα διδάχθηκε και ο Κ. Βάρναλης στα Ζαρίφεια Διδασκαλεία της Φιλιππούπολης. Στα «Φιλολογικά απομνημονεύματά» του υπάρχουν αναφορές σε δύσκολες σελίδες της πρόσφατης ιστορίας της Βουλγαρίας και της Ελλάδας (το κεφάλαιο «Οι ανθελληνικοί διωγμοί στη Βουλγαρία» κ.α.), για τη διερεύνηση των οποίων χρειάζονται εξειδικευμένες γνώσεις ιστορικού, όμως ρίχνουν φως και σε μία φιλολογική μελέτη σχετικά με το κλίμα στο οποίο διαπλάστηκε η ελληνική παιδεία του Βάρναλη. Μετά την έλευσή του στην Ελλάδα για ανώτατες σπουδές με υποτροφία της ελληνικής κοινότητας της Βάρνας ο Βάρναλης δοκιμάζει μία απογοήτευση, οφειλούμενη στη σύγκρουση του μύθου του αρχαίου κλέους με την πραγματικότητα του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Στο κεφάλαιο «Η απογοήτευσις των Αθηνών!» των «Φιλολογικών απομνημονευμάτων» γράφει: «Η χώρα του αρχαίου μύθου ήτανε μονάχα η χώρα του κομματικού παρασιτισμού. Θεσιθηρία, αργομισθία και φθόνος!». «Η χαρά μου είτανε μεγάλη, όμως δεν φανταζόμουν πως ανάμεσα στην ιδανική και την πραγματική πατρίδα υπήρχε τόση αντίθεση». Όταν πρωτοήλθε στην Αθήνα για φιλολογικές σπουδές οι γλωσσικοί αγώνες ήταν σε πολεμική έξαψη, το γλωσσικό ήταν το οξύτατο εθνικό θέμα και ο κάθε πνευματικός άνθρωπος βρισκόταν μπροστά στο γλωσσικό δίστρατο. Κατατασσόμενος στο στρατόπεδο του δημοτικισμού, ο Βάρναλης συνέβαλε στο μέγιστο για την καλλιέργεια της δημοτικής γλώσσας. Ένθερμος οπαδός του δημοτικισμού σε μία εποχή όπου στην Ελλάδα ο δημοτικισμός ισοδυναμούσε με κοινωνική επανάσταση, διαμόρφωσε μια νέα ταυτότητα με γλωσσικό και κοινωνικό ιδεολογικό υπόβαθρο. Η ομιλία θα σταθεί στο πως χρησιμοποιεί αργότερα ο Βάρναλης τα αρχαία σύμβολα και τον αρχαίο μύθο στην ποίηση και στα πεζογραφήματά του, δεδομένης και της Μικρασιατικής καταστροφής και της ήττας της Μεγάλης Ιδέας. («Κι η Μεγάλη Ιδέα, που ο Βενιζέλος πιστοποίησε επίσημα το θάνατό της, δεν είχε κανέναν αντικαταστάτη (…) η φυλή είχε διωχθεί από παντού. Έγινε φυλή προσφύγων!» («Ο Πόλεμος και η εθνική ιδέα», «Φιλολογικά Απομνημονεύματα»). Πως μετεξελίσσεται η χρήση της αρχαίας παράδοσης και της μυθοπλασίας με την οποία γαλουχήθηκε, στη μεταγενέστερη δημιουργία του, δεδομένου του ότι στον Μεσοπόλεμο ο Βάρναλης έγινε μαχόμενο μέλος του δημοτικιστικού κινήματος και ασπάστηκε τα ιδεώδη του διαλεκτικού υλισμού και της αταξικής κοινωνίας. Βιβλιογραφία 1. Nέα Εστία, αφιέρωμα στον Κ. Βάρναλη, τεύχος Χριστούγεννα 1975. 2. Kώστας Bάρναλης, Φιλολογικά απομνημονεύματα, Kέδρος, 1980). 3. Mario Vitti, «Γραφείο με θέα», Άρθρα και ομιλίες, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα, 2006, «Οι δύο πρωτοπορίες στην ελληνική ποίηση: 1930 με ΄40», σελ. 90-95. 3. Κεφάλαιο «Ανάμνηση για τον Κ. Βάρναλη», στο απομνημονεύματα του βούλγαρου ελληνιστή Στέφαν Γκέτσεβ «Οι φίλοι μου οι Έλληνες», εκδ. Έψιλον, Σόφια, 2008. 4. Γιάνης Δάλλας, «Το φως που καίει», φιλ. επιμέλεια Γ. Δάλλας, εκδ. «Κέδρος», 2003. 5. Περιοδικό «H Λέξη» (τεύχος 187). Αφιέρωμα στον ποιητή Κώστα Βάρναλη. 6. Δημ. Κοσμόπουλος, «Τα όρια της φωνής», Δοκίμια για τη νεοελληνική λογοτεχνία, εκδ. Κέδρος, Αθήνα, 2006. 7. Γιώργος Ζεβελάκης, «Φέιγ βολάν της Κατοχής» (χρονογραφήματα που δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα «Πρωία»). Εργοβιογραφικό του ποιητή (1884-1974), Αλέξανδρος Αργυρίου και Δημήτρης Ποσάντζης 8. Roderick Beaton, An introduction to Modern Greek Literature, Oxford University Press 9. Αφιερωματικό τεύχος του περ. Αντί στον Κ. Βάρναλη 10. Κείμενα της Θεανώς Μιχαηλίδου για τον Κ. Βαρναλη. 11. Ιδία έρευνα στο αρχείο Βάρναλη της Γενναδίου Βιβλιοθήκης με ερευνητική χορηγία Andrew Mellon Fellowship. 12. Διδακτορική διατριβή του φιλολόγου Ιωάννη Ζαρεγιάννη για τη χρήση του αρχαίου μύθου στον έργο του Βάρναλη.

Η ανακοίνωση (PDF)