Βάλτερ Πούχνερ (Walter Puchner)

Η μοναδική θεατρική μετάφραση του Νικόλαου Πολίτη

Περίληψη

H μοναδική θεατρική μετάφραση του Νικόλαου Πολίτη, του ιδρυτή της Ελληνικής Λαογραφίας ως επιστήμης, το 1906, από τα γαλλικά του Dumas fils δεν ενδιαφέρει μόνο για την ιδεολογική τοποθέτησή του ενάντια στην κεφαλαιοκρατία, που στην Ελλάδα της στροφής του αιώνα (1900) δεν έχει ακόμα πάρει τις διαστάσεις που είχε στην Ευρώπη του 19ου αίωνα, αλλά, όπως τονίζεται ειδικά στον πρόλογο του έργου, θεωρήθηκε από τον ίδιο τον μεταφραστή ως μια συμβολή στους γλωσσικούς αγώνες της ίδιας εποχής, αποδεικνύοντας πως η μετριασμένη καθαρεύουσα των αστικών σαλονιών είναι πολύ καλά σε θέση, να δώσει έναν ζωταντό και σπινθηροβόλο προφορικό διάλογο επί σκηνής. Έτσι η μετάφραση αυτή εντάσσεται σε μια σειρά από παραδείγματα, με πρωταρχικό τη “Γαλάτεια” του Βασιλειάδη, που είχε τόσο μεγάλη επιτυχία και στα λαϊκά στρώματα, πως ο Σιδέρης, μαχόμενος δημοτικιστής, αποκάλεσε την εποχη ώς το 1925 ως την εποχή της “Γαλάτειας”, που αποδεικνύουν πως η δήθεν αποτυχία των καθαρόγλωσσων έργων στο νεοελληνικό θέατρο του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα άφησαν αδιάφορο το ευρύ κοινό και δεν σημείωσαν καμιά επιτυχία. Άλλο παράδειγμα είναι ο “Οδοιπόρος” του Παν. Σούτσου, που έγινε κυρίως αναγνωστική επιτυχία. Το έργο του Πολίτη δεν ανεβάστηκε ποτέ, αλλά η μετάφρασή του σε μια κομψή και ρέουσα καθαρεύουσα αποτελεί ένα γλωσσικό μνημείο, το οποίο, χαρατηριστικά, μόνο ο Παλαμάς θα αναφέρει, και μάλιστα με κάποια συμπάθεια, αν και εκείνη την εποχή βρίσκεται ακόμα στη φάση του μάλλον ακραίου δημοτικισμού. O σημαντικός αυτός πρόλογος έχει ως εξής: «Το δράμα του Αλεξάνδρου Δουμά υιού, του οποίου περιέχει την μετάφρασιν το ανά χείρας τεύχος της Βιβλιοθήκης Μαρασλή, La question d’argent επιγραφόμενον εν τω πρωτοτύπω, εδιδάχθη το πρώτον εν Παρισίοις εν τω θεάτρω του Δραματικού γυμνασίου την 19/31 Ιανουαρίου 1857. Επακολουθήσαν μετά πάροδον χρόνου τινός εις το πολύκροτον δράμα Demi-monde του αυτού συγγραφέως, ηυδοκίμησεν εξ ίσου περιφανώς ως εκείνο διότι, αν και μετάγον εις άλλας παντελώς διαφόρους κοινωνικάς τάξεις τον θεατήν, επιδείκνυεν ότι ο ποιητής διετήρει πανταχού αμείωτον την δύναμιν της βαθείας παρατηρήσεως και της ευστόχου διαγραφής χαρακτήρων. Επί τούτοις δ’ ο σαφώς εμφαινόμενος και επιτυγχανόμενος σκοπός αυτού, να πατάξη πλην της κακίας και το γελοίον, εθωρήθη ως πρόσθετος αρετή του έργου. / Αλλά κυρίως εις την μετάφρασιν του δράματος δεν παρωρμήθην εκ των αρετών αυτού τούτων. Ομολογώ δ’ ότι μάλλον η χάρις και η κομψότης του διαλόγου, του σπινθηρίζοντος μεν εξ ευφυΐας, αλλ’ όμως ουδέν έχοντος το επίπλαστον, μοι διήγειραν την έφεσιν γλωσσικού πειράματος. Επεθύμουν να βεβαιωθώ και εξ ιδίας πείρας επιχειρών την μετάφρασιν, αν επαρκεί προς πιστήν απόδοσιν πασών των λεπτοτήτων της αρτίας και απηκριβωμένης γαλλικής γλώσσης η ελληνική της καθημερινής ομιλίας. Και κατείδον μετά χαράς ότι έχει πάντα τα στοιχεία τ’ αποδεικνύοντα αυτήν ευχρηστότατον όργανον προς δήλωσιν πασών των εις τας κοινωνικάς σχέσεις αναφερομένων εννοιών, ού ένεκα η εξελλήνισις αλλογλώσσου διαλόγου ουδαμού προσκρούει εις την ανάγκην δημιουγίας λέξεων ή συνθέσεως φράσεων αλλοτρίων της συνηθείας. Αν δ’ εν τη αναχείρας μεταφράσει παρατηρηθώσί τινα αντικείμενα προς την παρατήρησιν ταύτην, πρέπει ν’ αποδοθώσιν εις αστοχίαν του μεταφραστού μάλλον ή εις έλλειψιν της γλώσσης. / Όπως εκτιμήσωμεν προσηκόντως την συντελεσθείσαν γλωσσικήν πρόοδον πρέπει ν’ αναλογισθώμεν οπόση ήτο η περί ταύτα πτωχεία και η δυσκαμψία της ομιλουμένης όχι προ πολλών δεκαετηρίδων, ήδη κατά την αποκατάστασιν των πραγμάτων μετά την τουκοκρατίαν. Διδακτικώτατον παράδειγμα πρόκειται εις ημάς η προ εβδομηκονταετίας περίπου γενομένη εξελλήνισις των κωμωδιών του Γολδόνη υπό επιλέκτου μέλους της ελληνικής κοινωνίας, του πρώην ηγεμόνος της Βλαχίας Ιω. Καρατζά, ανδρός εγκρατούς της ιταλικής και ελληνομάθειαν έχοντος ικανήν· απανταχού υπεμφαίνονται αι δυσχέρειαι της μεταγλωττίσεως, ας εν πολλοίς επιτυχώς κατενίκησεν, αλλά μετά κόπου δυσκόλως αποκρυπτομένου· αυτή η κοινοτάτη καταστάσα σήμερον αρχαία λέξις περίπατος ήτο άγνωστος τότε, και ηναγκάζετο να γράφη περιδιάβασις διά ν’ αποφύγη το τουρκικόν σιγριάνι. / Ο πλουτισμός και η άλλη επιτευχθείσα θαυμαστή αληθώς ανάπτυξις της ομιλουμένης γλώσσης οφείλεται αναντιρρήτως εν μέρει και εις τας ευγενείς προσπαθείας δοκίμων μεταφραστών, οποίοι ο Α. Ρ. Ραγκαβής, ο Ι. Ισιδωρίδης Σκυλίτσης, ο Ευστ. Σίμος, ο Γ. |Ζαλοκώστας, ο Ιω. Καρασούτσας, ο Ν. Δραγούμης, ο Άγγ. Σ. Βλάχος, ίνα τους παλαιοτέρους μημονεύσωμεν. Αλλά κυρίως είναι έργον του όλο έθνους, όπερ εκ του προσκομιζομένου υπό μυριάδων εργατών υλικού εποίει την προσήκουσαν επιλογήν, επιθέτον την σφραγίδα του κύρους διά της κοινής χρήσεως. Ν. Γ. Π.”. Το ίδιο το έργο ειναι στημένο στη ρουτινιέρικη φόσμα του “καλογραμμένου” θεατρικού έργου της γαλλικής σχολής στο ύφος του ρεαλισμού.

Η ανακοίνωση (PDF)