Μαρία Κοτζάμπαση

Εθνική ταυτότητα και εκπαίδευση στην Ανατολική Μακεδονία στα τέλη του 19ου αιώνα: η δράση του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων

Περίληψη

Εθνική ταυτότητα και εκπαίδευση στην Ανατολική Μακεδονία στα τέλη του 19ου αιώνα : η δράση του Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων Από τα τέλη του 18ου αιώνα και κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η ανάπτυξη της εκπαίδευσης στις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπήρξε θεαματική και σημαντικά ποσά διατέθηκαν από μέλη της ελληνικής εμπορικής αστικής τάξης για τη δημιουργία ενός σχολικού δικτύου εξαιρετικά αναπτυγμένου για την εποχή του. Μετά τις μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ, που απέβλεπαν στον εκσυγχρονισμό και την αποτελεσματικότερη λειτουργία του οθωμανικού κράτους, οι ελληνικές κοινότητες αναδιοργανώθηκαν με τους Γενικούς Κανονισμούς (1882) και η ελληνική εκπαιδευτική δραστηριότητα είχε μεγάλη άνθηση, ιδιαίτερα αφού αναγνωρίστηκε από το σουλτάνο το γενικό και αναφαίρετο δικαίωμα των κοινοτήτων και των φυσικών προσώπων να ιδρύουν εκπαιδευτικά ιδρύματα. Κατά τη δεκαετία του 1860, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και στη συνέχεια οι ‘Έλληνες των άλλων αστικών κέντρων της Αυτοκρατορίας άρχισαν να ιδρύουν συλλόγους και σωματεία με πολιτιστικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς. Σημαντικότερος απ’ όλους τους συλλόγους που ιδρύθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ο “Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως” (1861). Ανάλογο ρόλο είχε και ο “Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων” που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1869 ως ιδιωτικό “αυτοτελές” πολιτιστικό σωματείο, συνεργαζόταν όμως στενά με το Υπουργείο Εξωτερικών για το συντονισμό της εκπαιδευτικής δραστηριότητας στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αυτοί οι σύλλογοι είχαν σημαντική θέση στην ανάπτυξη του ελληνικού εκπαιδευτικού δικτύου στις οθωμανικές επαρχίες, καθώς εμφανίζεται το αίτημα της μαζικής εκπαίδευσης. Το αίτημα αυτό προέκυψε αρχικά αφ’ ενός από την ανάγκη καταπολέμησης της αμάθειας και, αφ’ ετέρου, απ’ την ανάγκη συσπείρωσης και προστασίας των ελληνικών πληθυσμών από τις απειλές που αντιμετώπιζαν. Μετά το 1870, η νέα φάση στην οποία εισέρχεται το Ανατολικό Ζήτημα, η ίδρυση της βουλγαρικής εξαρχίας και η συστηματική αντιπαράθεση ανάμεσα στους ασυμβίβαστους εθνικισμούς των βαλκανικών κρατών έχουν άμεσες επιπτώσεις στον τομέα της εκπαίδευσης. Το πρώτο μέλημα των ανταγωνιστικών βαλκανικών εθνικισμών ήταν να εντατικοποιήσουν τις προσπάθειες πολιτισμικής διείσδυσης στις διαφιλονικούμενες περιοχές, όπως η Μακεδονία. Απ’ αυτή την άποψη, το πιο αποτελεσματικό όπλο ήταν η δημιουργία και ο πολλαπλασιασμός των σχολείων, των σημαντικότερων μηχανισμών για τη διάδοση της κουλτούρας και της γλώσσας σ’ όλες αυτές τις περιοχές. Την ιδιωτική πρωτοβουλία – σε επίπεδο ατόμων, συλλόγων, κοινοτήτων και εκκλησίας – ήρθε να ενισχύσει και, αργότερα, να ελέγξει και να καθοδηγήσει η εξωτερική πολιτική του ελληνικού κράτους. Η επιδίωξή του να επιβληθεί ως εθνικό κέντρο σχεδιασμού εκπαιδευτικής πολιτικής στις διαφιλονικούμενες περιοχές της Μακεδονίας γίνεται πιο συστηματική μετά το Συνέδριο του Βερολίνου και την ίδρυση της Βουλγαρικής Ηγεμονίας(1878).Η αντιμετώπιση της αμάθειας και η ανάγκη για μόρφωση των κατοίκων, ιδιαίτερα της υπαίθρου, αποτελούν βασικό άξονα της ελληνικής εκπαιδευτικής πολιτικής. Παράλληλα, όμως, εξίσου μεγάλη σημασία έχει η διάδοση της ελληνικής γλώσσας με σκοπό την καλλιέργεια ελληνικού φρονήματος. Την εποχή εκείνη, άλλωστε, η γλώσσα και η εκκλησία προκρίνονται ως κριτήρια εθνικότητας στη Μακεδονία, επομένως η αποδοχή της ελληνικής γλώσσας και παιδείας αποτελούσε απόδειξη ελληνικού εθνικού φρονήματος. Μ’ αυτό τον τρόπο, η ελληνική εξωτερική πολιτική επιδίωκε την επίτευξη του βασικού στόχου της – την αντιμετώπιση του «σλαυισμού» και την παγίωση ελληνικής εθνικής ταυτότητας στους πληθυσμούς της Μακεδονίας. Η μελέτη της δράσης του «Συλλόγου προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων» στην περιοχή της Ανατολικής Μακεδονίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο για την εξέταση του έργου και της ιδεολογίας του Συλλόγου όσο και για την ανάλυση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, χάρη στο πλούσιο υλικό που βρίσκεται στο Αρχείο του Συλλόγου και στο Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών.

Η ανακοίνωση (PDF)