Ekkehard Wolfgang Bornträger

Πατροπαράδοτες αρετές, πατροπαράδοτα ελαττώματα: εικασίες για τον εθνικό χαρακτήρα των Ελλήνων και των Ισπανών

Περίληψη

Πατροπαράδοτες αρετές, εκπολιτιστική αποστολή, και μη ηρωική περιφερειακή καθημερινότητα – Εικασίες για τον εθνικό χαρακτήρα των Ελλήνων και Ισπανών Ο προσδιορισμός του εθνικού χαρακτήρα και η διατύπωση των πολιτικών αξιώσεων και οραμάτων που οικοδομήθηκαν επάνω του έπαιζαν σημαντικό ρόλο στον ιστορικό και πολιτισμικό λόγο στην Ελλάδα και στην Ισπανία, ιδιαίτερα από το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα και μετά. Συχνά, η παρουσία θετικών ή αρνητικών ετεροστερεότυπων σε ξένους παρατηρητές προκάλεσε ή επιτάχυνε την εκτενέστερη επεξεργασία του λόγου περί ταυτότητας. Στις δυο περιπτώσεις αποκρυσταλλώνεται ένα ρεπερτουάρ από στερεότυπα, που συνεχίζουν να αποτελούν μακροπρόθεσμα συστατικά τα οποία σπάνια παραλείπονται, για παράδειγμα η κατά βάση ειρηνική ψυχοσύνθεση του Έλληνα και του Ισπανού με την οποίαν αφοσιώνονται στη διάδοση του πολιτισμού στην « καθ’ημάς Ανατολή » ή στην Αμερική, η ναυτεμπορική διάθεση και αποστολή των δυο λαών, η έννοια της οικογενιακής τιμής κτλ. Ταυτόχρονα πλάθονται κατά διαστήματα καινούρια σχήματα και ιδεολογήματα που ανακατατάσσουν το συμβατικό κράμα εθνικών ιδιοτήτων, στην ελληνική περίπτωση π.χ. η εμφάνιση μιας αισθητικής του φυσικού περιβάλλοντος που αποδίδει στο ελληνικό φως και την ελληνική γραμμή (Γιαννόπουλος) τον κυρίαρχο ρόλο στην συγκρότηση του ειδικού εθνικού χαρακτήρα των Ελλήνων. Και το δυναμικό και « διαλεκτικό » σύστημα αντιθέσεων που για το Θεοτοκά εξέφραζε καλύτερα από ένα σταθερό, απολιθωμένο σχήμα την ταυτότητα των Ελλήνων αποτέλεσε σπουδαίο νεωτερισμό στον εθνικό λόγο. Ακόμη στο δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα οι εικασίες και προβολές περί εθνικής ταυτότητας παραμένουν δημοφιλείς στις δυο χώρες, και η ενασχόλιση με τον εθνικό χαρακτήρα δεν παθίαζε μόνο λογοτέχνες, ιστορικούς και δοκιμιογράφους, αλλά και πολιτικούς φιλοσόφους, από τον Οrtega y Gasset έως τον Κονδύλη. Αν και είναι φως φανερό ότι το εξωτερικό κρατο-κοινωνικό πλαίσιο και οι υλικές συνθήκες διέφεραν και διαφέρουν ριζικά ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ισπανία, υπάρχουν όμως και ανάλογες συντεταγμένες στο συστημά αναφορών, και όχι μόνο εκεί. Η ανάδυση ενός « εθνογραφικού » λογοτεχνικού είδους, του costumbrismo και της ηθογραφίας, η σύμπτωση των ηττών του 1897-1898 που σημάδεψαν μια σημαντική ανασυγκροτήση του εθνικού λόγου στις δυο χώρες, και η εκτεταμένη εμπειρία αυταρχικών καθεστώτων τον 20 αιώνα συνέβαλε σε ορισμένες ανάλογες εκφάνσεις στον λόγο περί εθνικής ταυτότητας. Στον άξονα των περιεχομένων το ιστορικό, αυτοκρατορικό μεγαλείο, η καθολική, εκπολιστική αποστολή σε διάφορους ηπείρους αλλά με ένα παρεμφερές θρησκευτικό και ανθρωπιστικό φόντο, η συναίσθηση ανεπάρκειας μπροστά στις πρόκλησεις του εκσυγχρονισμού και η συναφής προσπάθεια προβολής μιας εναλλακτικής, εν μέρει αντιορθολογικής ταυτότητας αποτελούν ήδη αρκετά tertia comparationis που υπόσχονται καινούριες όψεις στη δυναμική του εθνικού λόγου και θα φέρουν στο φως και ορισμένους απροσδόκητους παραλληλισμούς « εκτός περιφέρειας ».

Η ανακοίνωση (PDF)